De Dam als Plaats van Herinnering
Tijdelijk Nationaal Monument

Na de in juni 1945 in het Damplantsoen gerealiseerde erehal of het mausoleum verrees in 1947 op dezelfde locatie een Tijdelijk Nationaal Monument naar ontwerp van de architecten A. Komter en A.J. van der Steur. Het bestond uit een vier meter hoge, gebogen bakstenen muur. Daarin bevonden zich nissen voor urnen met aarde uit de elf provincies, onder meer afkomstig van fusillade- en begraafplaatsen. In tegenstelling tot oorlogsmonumenten elders in de wereld bevatten deze door keramiste Jos H. van der Veen vervaardigde urnen geen lichamelijke as, maar wel ‘met bloed doordrenkte aarde’. Vooralsnog beperkte de verzamelde aarde zich dus tot Nederlands grondgebied.

Het Tijdelijke Nationaal Monument werd na een rechtstreeks door de radio uitgezonden herdenkingsdienst op 13 december 1947 plechtig ingewijd in aanwezigheid van koningin Wilhelmina, prinses Juliana, prins Bernhard en alle commissarissen van de Koningin. De urnen werden hierbij vanuit de Nieuwe Kerk in de nissen onder de respectievelijke provinciewapens geplaatst. Hierdoor werd gesymboliseerd dat het geen lokaal maar een nationaal monument betrof. Na de inwijding kochten prinses Juliana en prins Bernhard publiekelijk certificaten van de Nationale Monumentencommissie in een speciaal daarvoor opgericht tijdelijk gebouwtje aan de rand van het Damplantsoen.

Het ontbreken van een urn met aarde uit het voormalige Nederlands Indië werd op 29 april 1950 gecorrigeerd. Na wederom een herdenkingsbijeenkomst in de Nieuwe Kerk werd een urn met aarde van tweeëntwintig erevelden in Indonesië plechtig bijgezet in een speciaal daarvoor gegraven keldertje midden voor het monument. Dit bleef niet onomstreden toen bleek dat op deze erevelden ook Nederlandse militairen lagen die waren omgekomen tijdens de politionele acties van 1947 en 1948.

De urnenmuur zou ook een wezenlijk element gaan vormen van het defintieve Nationaal Monument dat in 1956 werd onthuld.

 

Litt: Van Ginkel 2011, Carasso 1986 en 1987

Ref.: Certificatenactie, Damplantsoen, Dodenherdenking en bevrijding, Mausoleum, Monumenten en gedenktekens, Nationaal Monument, Nieuwe Kerk

5 beelden
De afbraak van het Tijdelijk Nationaal Monument begin 1955. De urnen met aarde uit de elf provincies zijn inmiddels verwijderd. Op de voorgrond de nis die in 1950 werd toegevoegd voor een urn met aarde van de Indonesische erevelden.
Datum: 1955.06.01 - 1955.06.01 / Fotograaf: anp / Bron: SAA
Locatie + kijkrichting
Zie ook